Momčilo St. Mokranjac (28. april 1899 – 16. septembar 1967) hemičar sa Sorbone, profesor i toksikolog, jedan je od najvećih srpskih umova koji su se tokom i nakon Velikog rata školovali u Francuskoj. Njegova najveća zasluga ogleda se u utemeljenju obrazovanja u oblasti toksikologije ne samo u Srbiji već i u tadašnjoj jugoslovenskoj državi.
Bio je prvi profesor Toksikološke hemije na Farmaceutskom fakultetu Univerziteta u Beogradu, prorektor Medicinske velike škole, prodekan i dekan Farmaceutskog fakulteta, osnivač Instituta za toksikološku hemiju, šef više hemijskih laboratorija i šef Odeljenja za ispitivanje plemenitih metala Narodne banke, prvi upravnik Hemijskog instituta SANU, prvi čelnik Spektrohemijske sekcije Srpskog hemijskog društva, član i sekretar više farmaceutskih i hemijskih udruženja.
Rezultati njegovih naučnih radova su bili zapaženi na međunarodnom nivou i za njih je dobio brojna prestižna priznanja, izabran je za dopisnog člana Pariske akademije farmacije i nagrađen Lavoazijeovom medaljom za istraživački doprinos na polju hemije i toksikologije. Nosilac je ordena javnog zdravlja Francuske.
Memorijalnom sobom posvećenom prof. dr Momčilu St. Moranjcu, koji je bio jedini potomak čuvenog kompozitora, upotpunjena je postojeća postavka u Rodnoj kući Stevana St. Mokranjca čime je zaokružena priča o porodici Mokranjac koja je iznedrila dva velikana, Stevana St. Mokranjca – oca srpske muzike i Momčila St. Mokranjca – oca srpske i jugoslovenske toksikologije.
Nova stalna postavka Muzeja Krajine posvećena je životu i radu uglednog i veoma značajnog naučnika i profesora Momčila St. Mokranjca, potomka čuvenog srpskog kompozitora, koji je bio velikan toksikologije i farmacije. Organizovana je u nivou reprezentativnog prostora Mokranjčeve rodne kuće, raspoređena na 15m2 izložbenog prostora, predstavlja prof. dr Momčila St. Mokranjca kao hemičara, univerzitetskog profesora i toksikologa.
Pažljivo odabrani eksponati, kao i postavka u celini, svedoče o izuzetnim istraživanjima i saradnji Farmaceutskog fakulteta Univerziteta u Beogradu sa Muzejem Krajine u Negotinu. Predmeti poklonodavca (Farmaceutski fakultet Univerziteta u Beogradu) i koncepcijski prikaz muzealija hronološki vode posetioca kroz život i stvaralaštvo ovog naučnika. U osmišljavanju nove muzejske postavke, trudili smo se da fokus usmerimo na uravnoteženu kombinaciju konvencionalnog i inovativnog pristupa koji omogućava otvoren uvid u naučni rad prof. Mokranjca.
Kako muzejski prostor na spratu Mokranjčeve kuće nije dovoljno prostran da bi se predstavio istraživački rad profesora u celini, kao i svi zanimljivi i pažnje vredni delovi odabrani od strane stručnjaka, izlaganjem, dizajnom, osvetljenjem ili na neki drugi način akcentovani su važni segmenti njegovog naučnog rada. U prostoriji su izloženi predmeti sa Farmaceutskog fakulteta iz vremena profesorovog rada. Reč je o izuzetnom i zanimljivom materijalu, u koji spadaju dokumenta, fotografije, odlikovanja, priznanja i drugo, koji na dinamičan način govore o naučnom sazrevanju i postignutim rezultatima prof. dr Momčila St. Mokranjc. Među segmentima stalne postavke, koji govore o naučnom radu, posetiocima je atraktivan mobilijar iz kabineta na Farmaceutskom fakultetu Univerziteta u Beogradu, koji je profesor koristio.
Zbirka broji više od pedeset predmeta raznih stilskih pravaca i namene. Tekstovi i legende na odgovarajući način dopunjuju postavku, čineći jedinstvenu muzejsku celinu.
Rođen u Beogradu 28. aprila 1899. godine u poznatoj srpskoj porodici. Sin je čuvenog kompozitora Stavana St. Mokranjca i Marije Mokranjac (rođene Predić, slikar Uroš Predić joj je bio stric). Ime je dobio po poslednjoj želji bake Marije (Stevanove majke). Ona je želela da se unuku da ime Momčilo po uzoru na junaka Momčila iz narodne pesme. Osim imenom, koje samo po sebi oličava momka, momče, prenosno mladić, đetić, slobodan, Momčila je porodica zvala i pseudonimom „Aga“ (vođa, vladar, gospodar).
Osnovnu školu i pet razreda gimnazije završio je u Beogradu. Pored roditelja, koji su se bavili muzikom, pevanjem i sviranjem, sasvim sigurno da je i on posedovao dar za muziku. Bio je i đak Srpske muzičke škole, današnje Muzičke škole „Mokranjac“ u Beogradu na odseku za klavir. Stevan, Marija i sin Momčilo živeli su u kući na uglu Dositejeve i Jevremove ulice, zdanju koje i danas postoji na istom mestu, gde kraj ulaza, kod broja 16, spomen-ploča ukazuje prolaznicima da je jedan deo života tu proveo najveći srpski kompozitor, a Momčilo najlepše dane detinjstva.
Po izbijanju Velikog rata, u avgustu 1914. godine porodica Mokranjac napušta Beograd i povlači se u Skoplje. Ubrzo po dolasku u Skoplje, septembra 1914. preminuo je Stevan St. Mokranjac, slavni srpski kompozitor.
Krajem 1915. i početkom 1916. godine, Momčilo je savezničkim brodovima sa ostalom srpskom omladinom, iz Skoplja otišao u Francusku gde je nastavio školovanje, ali daleko od umetnosti i muzike. Uprkos stradanjima tokom Prvog svetskog rata, tadašnjim srpskim vlastima bilo je jasno da bez obrazovanog pojedinca nema moderne države. Srpska vlada je uspela da omladinu povuče sa fronta i preko luke San Đovani di Medua na Jadranu prebaci u inostranstvo radi školovanja kako bi se sačuvala buduća intelektualna elita. Đaci koji su se krajem 1915. i početkom 1916. godine ukrcali na savezničke brodove školovani su u evropskim državama, a najviše u Francuskoj. Francuska je tada rado prihvatila srpsku decu jer su još 1914. godine u francuskoj Skupštini predlagali da se upražnjena mesta u francuskim licejima popune decom srpskih boraca palih u balkanskim ratovima.
Prema autobiografskim zapisima prof. Mokranjca, maturu je završio u Nici 1917. godine. Po maturiranju je, kao i većina srpskih učenika, nastavio školovanje na francuskim univerzitetima, kako bi kao elitni deo stanovništva u posleratnomi periodu doprineli unapređenju materijalnog i duhovnog života ratom razorene i opustošene zemlje. Dalje školovanje ga odvodi u Pariz gde za tri godine završava licej hemije na Naučnom fakultetu pariskog univerziteta (Faculté des Sciences), pri Sorboni. Odmah po završetku studija, nastavlja obrazovanje radeći na doktorskoj disertaciji u Pasterovom institutu u laboratoriji za biološku hemiju (medicinsku biohemiju) kod čuvenog profesora Gabriela Bertrana koji je otkrio značaj mikroelemenata za ljudski organizam i razvio antivenom protiv ugriza zmija. Doktorirao je 1922. godine na problematici kobalta, nikla i cinka sa disertacijom: Recherches sur la présence du zinc, du nickel et du cobalt dans les terres arable, imajući privelegiju da bude u društvu najboljih i da od njih uči.
Stekavši znanje iz hemije na prestižnim školama i fakultetima u Francuskoj, i učeći od najboljih, prof. Mokranjac se vraća u zemlju gde će radni vek, dug pune četiri decenije, provesti u više institucija, radeći u svakoj predano i požrtvovano, ostavljajući neizbrisiv trag vredan pomena i poštovanja. Radio je u Državnoj hemijskoj laboratoriji (1923–1931), Hemijskoj laboratoriji beogradske opštine (1931–1935), Narodnoj banci (1935–1946) i na Farmaceutskom fakultetu Univerziteta u Beogradu (1946–1964).
Nakon odbrane doktorata iz hemije na Sorboni krajem 1922. godine vraća se u zemlju i dobija prvo zaposlenje u Toksikološkom odeljenju Državne hemijske laboratorije juna 1923. godine. Obavljao je poslove hemičara za potrebe različitih toksikoloških analiza: ispitivanje lešnog materijala, raznih predmeta, tečnosti i hrane pod sumnjom da sadrže otrove kao i utvrđivanje porekla mrlja od krvi.
U sačuvanim spisima Državne hemijske laboratorije nalaze se i godišnje ocene, odnosno starešinski izveštaji za rad svakog zaposlenog. Samo se u oceni kod prof. Mokranjca osim da je predan i pedantan u radu može pročitati „Pokazuje smisao za naučni rad i radi na stručnom usavršavanju.“
Tokom 1925. godine boravi u Parizu radi specijalizacije iz Toksikološke hemije. Prema originalnom izveštaju o radu laboratorije u periodu od 1926. do 1928. godine, koji je sastavni deo postavke Memorijalne sobe posvećene prof. dr Momčilu St. Mokranjcu, može se utvrditi raznovrsnost otrova koji su u to vreme najčešće bili predmet toksikoloških analiza. Arsen i živa su bili najčešći toksikološki slučajevi i samo ova dva metalna otrova konstatovana su u dva puta većem broju slučajeva nego svi ostali otrovi zajedno. Ističe se obilnost i delikatnost toksikoloških istraživanja kao i dug i zametan rad oko jedne toksikološke analize. Osim toga, kako je u ovom tekstu napisao prof. Mokranjac, nakon završetka analize tek nastaje pitanje tumačenja dobijenih rezultata i sastavljanje izveštaja, „Tumačenje rezultata toksikoloških analiza, kao i sastavljanje izveštaja predstavlja prema tome često izvesne teškoće, i za njihovo sastavljanje potrebno je ne manje pažnje no i pri samom analitičkom radu“.
Za šefa Hemijske laboratorije Beogradske opštine izabran je 1934. godine, a od 1933. uz ovaj posao radi i kao honorarni hemičar u Zavodu za izradu novčanica u Narodnoj banci Kraljevine Jugoslavije. Za šefa Odeljenja za ispitivanje plemenitih metala pri Narodnoj banci postavljen je 1935. godine, gde je proveo nešto više od decenije radnog veka. Ovaj period njegovog rada obeležila su ispitivanja ruda zlata i srebra, ispitivanje pločica od nikla i aluminijum-bronze za metalni novac, obilasci i kontrola rudnika koji proizvode zlato, kao i aktivnosti koje su u vezi sa poslovanjem Kovnice Zavoda za izradu novčanica Narodne banke koja je otvorena 7. septembra 1938. godine. U tom periodu je odlazio na kraće i duže posete i boravke u inostranstvo, u Švajcarsku, Francusku i Nemačku gde je pregovarao o poslovima u vezi sa kovanjem novca i uzimao probe već gotovih metalnih pločica. Dogovarao je da pariske kovnice izrade potrebne instrumente za kovanje novca u Kraljevini Jugoslaviji i poručivao izradu pločica za kovanje metalnog novca.
Na zahtev ministra narodnog zdravlja, dr Momčilo St. Mokranjac iz Narodne banke prelazi na Farmaceutski fakultet 1946. godine gde biva izabran za vanrednog profesora za predmet Toksikološka hemija. Ovaj predmet bio je predviđen prvim nastavnim planom studija farmacije u četvrtoj godini studija i izučavao se jedino na Farmaceutskom fakultetu u Beogradu u celoj bivšoj Jugoslaviji. Od tada, zalaganjem prof. Mokranjca, započinje razvoj Instituta za toksikološku hemiju koji ubrzo raspolaže sa više laboratorija, za studente, profesora, asistente, itd. Tri godine kasnije u laboratorijama Instituta za toksikološku hemiju ostvaruju se uslovi i za naučnoistraživački rad. Uprkos relativno skromnoj opremi, zahvaljujući angažovanju profesora Mokranjca i njegovih saradnika, kao i saradnji sa drugim ustanovama, objavljeni radovi bili su zapaženi i priznati ne samo na nacionalnom već i na međunarodnom nivou.
Za redovnog profesora na Farmaceutskom fakultetu u Beogradu izabran je 1951. godine, gde je uporedo sa utemeljenjem toksikologije i razvojem naučnoistraživačkog rada Instituta za toksikološku hemiju, obavljao i funkciju prodekana (1947–1949), kao i dekana Farmaceutskog fakulteta (1049–1952). Bio je upravnik Instituta za toksikološku hemiju od osnivanja instituta, 1946. godine, do svog penzionisanja 1964. godine.
Ubrzo po zaposlenju na Farmaceutskom fakultetu, za nepune tri godine objavio je prvi udžbenik iz toksikološke hemije na srpskom jeziku Toksikološka hemija (1949). Najverovatnije da je ovakvom njegovom rezultatu doprinela činjenica da je u tom periodu imao na raspolaganju na Institutu skromnu prostoriju u kojoj se nalazio samo pisaći sto i pribor za pisanje. Čekajući bolje uslove za rad u laboratorijama, što će se i ostvariti 1949. godine, vreme je iskoristio na najbolji način, pružajući studentima, ali i stručnjacima iz prakse kvalitetno štivo i materijal za učenje. Udžbenik je pripremio po uzoru na udžbeničku literaturu francuske škole.
Svakako više od bilo koga u periodu kada je obavljao funkciju dekana, a bio je treći po redu dekan tek osnovanog Farmaceutskog fakulteta, profesor Mokranjac se ističe zalaganjem za studije farmacije pri čemu ukazuje na značaj obrazovanja farmaceuta. Iako hemičar po struci, kako je i sam zapisao, ukazivao je na to da se ne sme izgubiti iz vida da su studije farmacije u Zapadnoj Evropi, posebno u Francuskoj, oduvek bile na zavidnom nivou i da među najvećim imenima nauke ima priličan broj farmaceuta. Napominje da imamo studije na visokom nivou, prema uzoru na francuske univerzitete, ali da je neophodna tešnja saradnja između farmaceutskih fakulteta i farmaceutskih društava kako se na farmaceute ne bi gledalo „kao na univerzitetski obrazovane kadrove, ali ipak nešto nižeg ranga“.
Godine 1952. u Skoplju na Trećem plenumu Saveza farmaceutskih udruženja FNRJ održao je referat na temu Saradnja farmaceutskih fakulteta sa farmaceutskim društvima koji je u celosti objavljen u Farmaceutskom glasniku 1952. godine. Ovaj broj časopisa je sastavni deo postavke posvećene liku i delu prof. Mokranjca.
Prof. dr Momčilo St. Mokranjac je dve godine bio prorektor Medicinske velike škole, prvi upravnik Hemijskog instituta SANU (1948–1952), član izvršnog odbora Međunarodne farmaceutske federacije (FIP), generalni sekretar Saveza farmaceutskih društava Jugoslavije, prvi predsednik Spektrohemijske sekcije Srpskog hemijskog društva, aktivan član Farmaceutskog društva Srbije. Kao stručnjak za toksikologiju, u saradnji sa stručnjacima iz drugih oblasti, uticao je da se oformi Sekcija za sanitarnu hemiju koja je objedinjavala sva tri profila laboratorijskih stručnjaka i to medicinskih biohemičara, sanitarnih hemičara i toksikologa. Posebno se zalagao za uvođenje specijalizacije za farmaceute, koje su podrazumevale stručno obrazovanje i osposobljavanje za rad u struci određenih specijalnosti polovinom 20. veka. Ubrzo je u službenim dokumentima prvi put uvedeno zvanje farmaceut-specijalista, dok je na Petoj godišnjoj skupštini Farmaceutskog društva, održanoj 16. i 17. decembra 1950. godine u prisustvu pomoćnika ministra narodnog zdravlja, predstavnika farmaceutskog fakulteta i republičkih farmaceutskih društava, osim radnog dela, izneto i nekoliko referata, jedan od njih je bio referat „Specijalizacija farmaceuta“ koji je izložio prof. dr Momčilo St. Mokranjac. Stoga se u zaključku održane skupštine našla i sledeća tačka „da farmaceutima treba obezbediti specijalizcaiju iz: sanitarne hemije, lekovitog bilja, ispitivanja i kontrole lekova, kliničke biohemije i toksikološke hemije“.
Uvođenje stručnog usavršavanja na nekoliko polja delatnosti farmaceuta, među kojima je i toksikološka hemija, pružilo je mogućnost da farmaceuti koji rade u laboratorijma na poslovima određenih vrsta analiza, kroz specijalizaciju steknu neophodna znanja i veštine i njihovom primenom u praksi, znatno učestvuju u unapređenju struke. Ovu težnju da školuje i specijaliste, pružajući mogućnost farmaceutima koji rade u zdravstvu, da poput lekara i stomataloga, završe specijalizaciju, Farmaceutski fakultet u Beogradu je ostvario uz pomoć i podršku farmaceutskih stručnih organizacija. Godine 1959. donosi se rešenje Saveznog sekretarijata za zdravstvo kojim je omogućena trogodišnja specijalizacija. Interesantno je pomenuti da je trebalo da prođe tačno 100 godina od osnivanja Državne hemijske laboratorije u kojoj su radili najpre farmaceuti, uglavnom i sa doktoratom iz hemije, a potom i hemičari koji su specijalizacije završavali u inostranstvu, da bi se počelo sa školovanjem kadrova i kod nas. Svi oni su radili na analitičkim zadacima iz toksikološke prakse, a među njima bio je i prof. Mokranjac, budući da mu je to bilo prvo zaposlenje.
Tokom svog dugogodišnjeg plodnog naučnoistraživačkog rada, dao je smernice i postavio temelje toksikologije kod nas, a za sobom je ostavio plejadu toksikologa. Objavio je preko 60 originalnih naučnih radova u domaćim i međunarodnim časopisima. Kao učenik i saradnik G. Bertrana, najpre se interesovao za istraživanje prisustva i rasprostranjenosti u prirodi cinka, nikla i kobalta. Proširujući svoja izučavanja mikroelemenata na problematiku toksikologije, prof. dr Momčilo St. Mokranjac je zajedno sa svojim saradnicima posebno izučavao posledice trovanja olovom na metabolizam i fiziološku ravnotežu nekoliko mikroelemenata, posebno kobalta, gvožđa i bakra. Osim toga, izučavao je efekat određenih lekova koji se svakodnevno primenjuju za tretman različitih bolesti, na mobilizaciju olova u organizmu iz depoa u kostima. Tražeći protivotrove koji bi bili efikasni kod trovanja mineralnim otrovima, profesor Mokranjac je zajedno sa svojim saradnicima pokazao da je vitamin C veoma efikasan protivotrov za olovo i posebno za živu. Radovi profesora Mokranjca u oblasti toksikologije su takođe, dotakli veoma delikatna pitanja istraživanja alkaloida u organima.
Bibliografija najznačajnijih naučnih radova prof. dr Momčila St. Mokranjca, onih koji su pronađeni i sastavni su deo postavke Memorijalne sobe posvećene prof. dr Momčilu St. Mokranjcu, data je hronološki, počev od 1931. godine pa sve do 1963. godine. Naučne radove koje je prof. Mokranjac objavio, uglavnom u francuskim časopisima i na francuskom jeziku, neposredno nakon odbrane doktorske disertacije i dok je radio u Državnoj hemijskoj laboratoriji nisu pronađeni i ne nalaze se na ovoj listi, ali se neki od njih nalaze u bibilografiji koju je lično pisao prof. Mokranjac.
